بهم كردند و عشقش نام كردند
سر زلف بتان آرام نگرفت
زبس دل‏ها كه بى‏آرام كردند
چو گوى حُسن در ميدان فكندند
بيك جولان دو عالم رام كردند
آرى، عشق حقيقى، عشق به خداست كه مملوّ از راز و رمز است.
جانا حديث شوقت در داستان نگنجد
رمزى ز راز عشقت در صد بيان نگنجد
جولانگه جلالت در كوى دل نباشد
خلوتگه جمالت در جسم و جان نگنجد
دردل چوعشقت آيد سوداى‏جان نماند
در جان چو مهرت افتد، عشق روان نگنجد
بخشاى بر غريبى كز عشق تو بميرد
وانگه در آستانت خود يك زمان نگنجد
آن دم كه با خيالت، دل راز عشق گويد
گر جان شود «عراقى» اندر ميان نگنجد
مولوى، عشق واقعى را عشق به خدا مى‏داند، و به سبب وجود همين عشق در پيامبر(ص) بود كه او را فلسفه خلقت و رمز كاينات دانست.
عشقِ آن زنده گزين كاو باقى است
وز شراب جان فزايت ساقى است
با محمد بود عشق پاك، جفت
بهر عشق او خدا «لولاك» گفت‏

P . اشاره دارد به حديث قدسى «لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الْأَفلاكَ؛ اى پيامبر! اگر تو نبودى دست به خلقت كاينات نمى‏زدم».

اندر آن جز عشق يزدان كار نيست
جز خيال وصل او ديّار نيست
خانه را من روفتم از نيك و بد
خانه‏ام پر گشت از عشق احد

از آن چه گذشت دريافتيم كه گرچه عشق را به مجازى و حقيقى تقسيم كرده‏اند، امّا در واقع و نفس‏الأمر، يك نوع عشق بيش‏تر وجود ندارد و آن «عشق الهى» است و بقيّه، شايسته نام زيباى عشق بر آن‏ها نيست، بلكه طوفان شهوت و امواج هوس است. و مجازاً نام عشق بر آن مى‏توان گذاشت.

تبديل عشق مجازى به حقيقى
عرفا در باب عشق، به تبيين اين نكته پرداخته‏اند كه گاهى ممكن است عشق مجازى به عشق حقيقى تبديل شود؛ يعنى اگر در كسى عشق به خوب‏رويان پيدا شد، عاقبت اين عشق، او را به عشق خدا مى‏كشاند و نردبانى جهت نيل به عشق الهى مى‏شود؛ امّا بايد توجّه داشت كه اين سخن را، نه‏به‏طور مطلق، بلكه به طور مشروط بيان كرده‏اند. در اين كه چگونه عشق‏مجازى به عشق حقيقى تبديل مى‏شود، دو راه نشان داده‏اند:
راه اوّل، آدمى در برابر عشق مجازى استقامت بورزد و راه عفاف و پاك‏دامنى برگزيند و در فراق معشوق خويش بسوزد و از اين طريق بر روح خويش فشار آورد، كه در نتيجه خداوند به پاداش اين مجاهدت، عشق مجازى او را به عشق حقيقى مبدّل مى‏نمايد و آتش محبّت الهى را در خرمن وجودش شعله‏ور مى‏سازد و او را به مقامى كه شايسته اوست مى‏رساند. ازاين روست كه در روايات وارد شده:
مَنْ عَشِقَ وَ كَتَمَ وَ عَفَّ وَ ماتَ، ماتَ شَهيداً؛
آن كه عاشق شود و كتمان كند و عفاف ورزد و در همان حال بميرد، شهيد مرده است.
راه دوم، عشق مجازى، واقعاً از انگيزه شهوانى و حيوانى به دور باشد؛ يعنى كسى كه عاشق زيبا چهرگان مى‏گردد، هيچ گاه نبايد مسائل شهوانى او دخالتى در اين مهرورزى داشته باشد، بلكه عشق او بايد تنها از روح زيباى وى و جمال معشوق و محبوب او منشأ بگيرد؛ آن گونه كه انسان گاهى شيفته منظره زيباى طبيعت و يا آثار هنرى مى‏شود. در اين صورت است كه به قول جامى، اين عشق، پرتويى از عشق الهى خواهد شد:
دلى كو عاشقِ خوبانِ مه روست
بداند يا نداند عاشقِ اوست
و نيز مرحوم فيض كاشانى، در اين باره مى‏گويد:
از عشقِ مجاز گويمت چيست غرض
زان چاشنى عشق حقيقيست غرض
از جلوه حسن دوست در روى نكو
تعليم طريق عشقبازيست غرض
و مولانا جلال الدّين محمد بلخى رومى، در اين باره گويد:
عشق، صورت‏ها بسازد در فراق
تا مصوّر سركشد وقت تلاق
كه منم آن اصل، اصل هوش و مست
بر صور آن حُسن عكس ما بُده است                                                        
پرده‏ها را اين زمان برداشتم
حسن را بى‏واسطه افراشتم
زانكه بس با عكس من درتافتى
قوّت تجريد ذاتم يافتى
چون از اين سو جذبه من شد روان                                                        
او كشش رامى نبيند در ميان
مغفرت مى‏خواهد از جرم و خطا
از پس آن پرده از لطف خدا
چون زسنگى چشمه‏اى جارى شود
سنگ اندر چشمه متوارى شود
كس نخواند بعد از آن او را حجر
زانكه جارى شد از آن سنگش گهر
از بزرگان حكمت و عرفان نيز، در اين باره (تبديل عشق مجازى به عشق حقيقى و الهى) سخنانى به ميان آمده كه ذكر آن‏ها خالى از فايده نيست.
ابن سينا مى‏گويد:

اگر انسان عشقِ صورت زيبايى را به انگيزه لذّت حيوانى در دلش جاى دهد شايسته توبيخ و بلكه سزاوار توبيخ هاست؛ مانند اشخاص زناكار و گروه‏هاى منحرف و فاسق؛ امّا اگر صورت نمكين و زيبايى را با ديدگاه عقلانى دوست بدارد، اين محبّت و عشق، وسيله‏اى براى رفعت و افزايش در خير خواهد بود؛ زيرا

عاشق به موضوعى تمايل پيدا كرده است كه از نظر تأثير، به معشوق اوّل و معشوق محض (خدا) نزديك است

عشق آن باشد كه باطل حق شود
قيد را بگذارد و مطلق شود
در دل عاشق چو عشق آتش فروخت
هر چه جز معشوق بُد آن جا بسوخت
شيخ محمد لاهيجى (شارح گلشن راز) مى‏نگارد:
عشق مجازى اگر به صورت حسن، به طريق پاكى و قطع نظر از شهوات نفسانيّه باشد، مشاهده حق دركسوت حق است و دين و عادت حق است و از باطل دور است و البته (مريد را) به عشق حقيقى رساند. و اگر آن عشق به نظر شهوانى باشد و منبعث از طبيعت حيوانى بُوَد، جذب و تصرّف در صورت حسن فعل حق است كه در كسوت باطل شرعى كه شهوت است ظهور نموده و آن، كارِ شيطان و نفس است و انحراف از دين و صراط مستقيم است.
. لاهيجى، شرح گلشن راز، ص 486.
صدر المتألّهين، حكيم بزرگ الهى در كتاب نفيس الأسفار الأربعه بابى تحت عنوان «في ذكرِ عشقِ الظُّرفا وَ فِتْيانِ لِلْأَوْجُهِ الْحِسان» باز كرده و به بحث از عشق مه رويان اختصاص داده و درباره ماهيّت آن به پژوهش و بررسى پرداخته و عشق مجازى را به عشق حيوانى و نفسانى تقسيم كرده و مى‏گويد:
عشقِ نفسانى عبارت است از: عشقى كه از مشابهت و مشاكلت جوهرى ميان نفس عاشق و معشوق ناشى مى‏گردد. در اين عشق، استحسان عاشق از شمايل معشوق به سبب اين است كه آن‏ها را ناشى از نَفْس دانسته و در نفس نيز مشاهده مى‏نمايد. و عشق حيوانى عبارت است از: عشقى كه مبدأ آن را شهوت بدنى و لذّت بهيمى تشكيل دهد؛ در اين عشق توجّه عاشق تنها به ظاهر معشوق بوده و چيزى جز شكل و رنگ نمى‏بيند. عشق نفسانى از لطافت نفس و پاكيزگى آن ناشى مى‏گردد؛ ولى عشق حيوانى مقتضاى نفس امّاره بوده و اغلب با نوعى فجور و حرص همراه مى‏باشد. كسى كه از عشق نفسانى برخوردار است، داراى رقّت قلب و علوّ انديشه بوده و گويا همواره چيزى را جست و جو مى‏نمايد كه از حواس ظاهرى پنهان است. به همين دليل از هر چيزى كه او را مشغول مى‏دارد، بُريده گشته و از آن چه غير معشوق است، دورى مى‏جويد. روى آوردن به معشوق حقيقى آن گونه كه براى اين اشخاص آسان و ميسّر است، براى ساير اشخاص نيست.

اين حكيم الهى، عشق ظريفان را به زيبا رويانِ جهان، از جمله امور ممدوح و نيكو به شمار آورده و منشأ پيدايش اين نوع عشق را استحسان محبوب مى‏شمارد و مى‏گويد:
عشق ظرفا به مه رويان چيزى جز اشتياق و علاقه به جمال انسانيّت نيست. جمال انسانيّت چيزى است كه بسيارى از آثار جمال و جلال خداوند در آن ظاهر است. (لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسانَ فى أَحْسَنِ تَقْويم) پس عشق به خوب رويان اگر از شهوت‏ . تين (95) آيه 4.
حيوانى ناشى نشده باشد و مبدأ آن را تنها استحسان شمايل معشوق تشكيل دهد، نه تنها مذموم نيست، بلكه از فضايل انسانى نيز به شمار مى‏آيد. اين فضيلت از جمله فضايلى است كه قلب و دل آدمى را نرم و رقيق كرده و ذهن وى را از امور ناشايسته پاك و پيراسته مى‏گرداند، نفس ناطقه را نيز آگاه و بيدار كرده و آن را براى درك امور شريفه مهيّا مى‏سازد.
ملّاصدرا، الأسفار الأربعة، ج‏7، ص 173
از آن چه گفتيم، به دست مى‏آيد عشق مجازى اگر از شايبه امور شهوانى به دور باشد و جنبه نفسانى به خود بگيرد، زاينده عشق حقيقى و نردبان عشق الهى مى‏شود، همان گونه كه گفته‏اند:
اَلْمجازُ قَنْطَرَةُ الْحَقيقةِ؛ مجاز، پُل حقيقت است.
البته اين در صورتى است كه عشق مجازى، حالت مرآتيت داشته باشد؛ يعنى به اصطلاح «ما به ينظر» باشد نه «ما فيه ينظر». و شايد آن چه را به عدّه‏اى از اهل معرفت نسبت مى‏دهند كه «خداپرستى در جمال پرستى و عشق‏ورزى به خوبان است» حمل بر همين معنا باشد؛ يعنى جمال الهى را در صنع حق تعالى‏ ديدن.
به هر حال، در زمينه عشق مجازى بايد به نكاتى كه در ذيل مى‏آيد. توجّه داشت:
1. اين عشق، قابل توصيه نيست گر چه آثار مثبتى هم بر آن بار شود؛
2. اين عشق، در صورتى ارزشمند است كه كاملاً از شهوات حيوانى به دور باشد؛
3. اين عشق، در همه حالات سير انسان ممدوح نيست، بلكه در بعضى حالات ممدوح و در برخى حالات مذموم است. همان گونه كه حكيم الهى، ملّا صدرا معتقد است كه اين نوع عشق در اواسط سلوك عرفانى براى بيرون كشيدن انسان از منجلاب شهوت‏هاى حيوانى مفيد و مؤثر مى‏باشد، ولى پس از استكمال نفس به علوم الهى و اتصال به عالم قدس، اشتغال به اين گونه امور دون شأن انسان بوده و شايسته مقامرفيع وى نمى‏باشد.